Lýsing á reiðleið sem birtist í bókinni Áfangar: ferðahandbók hestamanna, 2. bindi, 1994.

Reiðleið sú, sem nú skal lýsa, er afar gömul, en er merkt á herforingjaráðskortunum, frá Stóru-Skógum í Stafholtstungum um Stapasel að Múlakoti í sömu sveit, sem Skúli Kristjónsson lýsir, en ég ætla að lýsa leiðinni frá Múlakoti að Ytri-Hraundal, um fjalllendi, sem kallað er Skarðsheiði vestari í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar, en vegurinn Skarðsheiðarvegur vestari. Fyrir löngu er hætt að nefna fjalllendi  þetta með þessu nafni. Einnig hefur fyrnst yfir nafn vegarins, sem þó hefur fram undir þetta verið kallaður Heiðarvegur, en Skreiðarvegur hef ég örsjaldan heyrt. Ýmis örnefni minna þó á Skarðsheiðarnafnið, svo sem Heiðarvað á Langá og Heiðarsund innst í Grenjadal.

Fyrir menn sem ætla að ferðast vestur með Múlum framan úr héraði, er þetta upplögð leið, hvort heldur menn ætla á Kaldármela eða annað, ekki einungis vegna þess að hún er styttri en hin hefðbundna leið um Svignaskarð og Valbjarnarvelli, heldur miklu fremur vegna þess að hér er um leið að ræða, sem flestum mun ókunn og er skemmtileg tilbreyting frá hefðbundnu leiðinni.

Farið er yfir brú á Norðurá hjá Glitstöðum, hvort heldur er farið um Karlsdal frá Karlsbrekku eða Grjótháls frá Grjóti, en þeim leiðum báðum er annars staðar lýst. Farinn er þjóðvegur nr. 1 til vinstri, uns komið er fram hjá Bifröst, þá er beygt til hægri á leið til Hreðavatns, farið þar fram hjá, norðan túns í Jafnaskarði og að Múlakoti. Riðið er fyrir norðan tún þar. Þegar komið er að Litluá, sem rennur úr Grímsdal, en hann er hér til hægri handar, er farið út af bílaslóðinni til hægri í norðvestur um klapparása og mýrardrög stuttan spotta að eyðibýlinu Grísatungu. Þar eru rústir af bæjar- og útihúsum, sem hafa verið með hinum mesta myndarbrag. Nú hafa afkomendur Narfa Kristjánssonar, sem bjó í Grísatungu snemma á þessari öld, girt af hluta túnsins og ætla að hefja þar skógrækt. Best mun að fara fyrir norðaustan þessa girðingu.

Frá Grísatungu er útsýni mikið og gott til suðurs og suðausturs. Og friðsælt er þar að vera í góðu veðri snemma sumars um sólarupprás, þegar svo heitt er í veðri að degi til að betra er að ríða náttfari, svo sem stundum ber til. Ef við rennum augum í átt til byggðar meðfram akveginum, sjáum við handan brúarinnar yfir Gljúfurá hinn forna þingstað Mýramanna, þar sem heitir Þinghóll. Lengra frá er svo eyðibýlið Tandrasel. Þar bjó annar þjóðfundarmaður Mýramanna 1851, Jón hreppsstjóri Sigurðsson. Vestan við Tandrasel er fell, sem nú gengur undir nafninu Kamburinn, en sumir halda fram að sé Valfell það, sem nefnt er í Gunnlaugs sögu ormstungu, þegar á Þorstein Egilsson á Borg sótti svefn. Hann lagðist í nýupphlaðnar búðartóftirnar og dreymdi drauminn fræga, sem austmaðurinn, sem í fylgd með honum var, réð fyrir ástamálum ófæddrar dóttur Þorsteins, Helgu hinnar fögru, og líkaði honum stórilla. Þá tekur við flatlendi Stafholtstungna, en í baksýn eru Hafnarfjall og Skarðsheiði, síðan suðurdalir hins víðlenda héraðs með lágum hálsum á milli.

Eftir góða áningu er haldið á veginn, sem liggur inn á Langavatnsdal. Farið er eftir honum örstuttan spöl, þar til komið er að jeppaslóð, sem liggur út af honum til vinstri en hún mun hafa myndast vegna umferðar veiðimanna, sem fara til veiða í Gljúfurá ofan Klaufhamarsfoss. Þegar við lítum vestur með ánni, sjáum við veg, sem einhvern tíma hefur verið upphlaðinn yfir mýrardrag að ánni. Ekki er því að treysta að vegur þessi sé fær og þess vegna farið að ánni fyrir sunnan mýrarsundið og með fram henni. Eftir skamman spöl er farið  yfir hana og sveigt frá henni vegna mýrarsunds, sem þar er, og þarf að fara fyrir suðvestan það. Þarna sést móta fyrir götum. Þegar komið er vestur fyrir mýrarsundið, er sveigt til hægri að ánni og farið með fram henni, þar til komið er að þar, sem hún tekur krappan krók. Þá er farið yfir hana, beint í norðvestur, frá henni upp allbratt kast með fram lágum brekkum, sem þar eru.

Þegar upp á kastið kemur, sést í dalverpi, sem Seldalur nefnist. Niður í hann er farið eftir slóðum, sem að mestu eru myndaðir vegna fjárrennslis. Í dalnum er tjörn, sem Seltjörn kallast. Farið er fyrir sunnan og vestan hana. Þegar komið er upp upp úr Seldalnum, þarf að halla sér vel til vinstri, og þá sést fljótt móta fyrir götum á hinni fornu leið. Allt frá því að farið er yfir Gljúfurá síðast eru hinar fornu götur óljósar, enda merktar sem slíkar á herforingjaráðskortunum.

Þegar þarna er komið, sést vel móta fyrir gömlu leiðinni. Best er að hafa það ráð, sem flestir ferðamenn kunna, þegar ferðast er um lítt troðnar slóðir, en það er að renna augum um ófarinn veg helst sem lengst fram undan sér. Þarna sést í klöppum móta fyrir stígum, sem gestafætur hafa myndað, svo þarna hefur auðsjáanlega verið fjölfarið á þeim kafla leiðarinnar. Þarna mun póstur frá Hjarðarholti í Stafholtstungum til Stykkishólms stundum hafa farið til að stytta sér leið, og talið er að hinar svokölluðu skreiðarferðir framan úr héraði og norðan yfir Arnarvatnsheiði vestur fyrir Jökul hafi verið farnar þennan veg, þegar svo hefur vorað.

Fljótlega er komið að og farið með fram á hægri hönd grasi grónum brekkum, þar sem gatan er allskýr og greiðfær enda haldið við af fjárrennsli. Ekki má fara með þessum brekkum langa leið, því þá mundu menn lenda norðvestur á Staðartungu, sem hér er á hægri hönd, heldur hafa auga með að yfirgefa brekkurnar á vinstri hönd og nálgast Gljúfurá skáhallt til vinstri, og sést hér móta fyrir gömlu götunum, ef vel er að gáð. Ef hins vegar menn tapa af þeim, er ágæt viðmiðun  að vera kominn að Langá, þar sem hún fellur niður Grenjadal og Gljúfurá fellur úr henni til suðausturs. Þarna er gatan augljós, og þess vegna auðséð, hvar vaðið er á Langá á þessum stað, en það er spöl sunnan við foss, sem er nokkru sunnar en Langá beygir fyrir vesturhorn Staðartungu. Enn fremur er greinilegt, hvar koma á í land vestan árinnar. Vað þetta, sem nefnist Heiðarvað, er nokkuð grýtt, sérstaklega við vesturlandið, en þó aðallega eftir að það er orðið örgrunnt.

Ekki er ástæða til að óttast þetta vað frekar en önnur vöð í Langá í venjulegri sumartíð, en séu einhverjir vatnavextir, ætti ekki að velja þessa reiðleið. Þegar yfir ána er komið, er haldið í vestur meðfram brekkum og hálendishrygg að sunnan, eða á vinstri hönd, en til hægri er Hraundalshraun. Brátt koma Rauðukúlur fyrir botni Hraundals í ljós, og á þær skal stefnt. Áður en komið er að þeim er komið að upphlöðnum stíg eða vegi yfir hrauntjörn, sem myndast í hraunslakka í rigningatíð, en er samt alveg þurr í venjulegri sumarveðráttu. Þegar komið er yfir lægð þessa, er komið að vegi um Grenjadal. Farið er þvert yfir hann sunnan við Rauðukúlurnar, fyrst eftir bílfærri slóð, síðan tekur við ruddur hraunstígur, þar sem sjá má að leið þessi hefur verið allfjölfarin. Rauðukúlurnar sem svo eru nefndar og farið er fram hjá á hægri hönd, eru gamlir eldgígar, sem hið víðáttumikla hraun hefur meðal annars runnið úr. Þegar ferðafólk er statt hjá kúlunum og horfir í átt til Slýdala og Lambafells á milli þeirra eða í norður, sjást hraunkatlar, sem hafa myndast á alleinkennilegan hátt, þá er hraunið rann, og er að minnsta kosti einn þeirra holur að innan. Þessir hraunkarlar nefnast Strákar og eru sjö að tölu, svo sem segir í Ferðabók Eggerts og Bjarna, en mér finnst að þeir séu átta eða ef til vill níu.

Þegar sleppir hinum rudda hraunstíg, sem áður var nefndur, er komið að enda hálsa, sem Rauðhálsar nefnast og koma við sögu í leiðarlýsingu frá Hraundal að Sópandaskarði. Fyrir enda hálsanna rennur vatnslítil á, sem Melsá nefnist, úr Slýdalstjörn, og rennur hún niður Hraundal vestanverðan, niður hjá Mel í Hraunhreppi. Þó þessi á sé vatnslítil, nema í vætutíð, er hún vatnsmeiri þarna heldur en þegar hún kemur hjá bænum Mel, sem bendir til að eitthvað tapist af vatni hennar í hraunið á leiðinni niður dalinn og lendi þá ef til vill í veitu, sem rennur niður Hraundal sunnanverðan hjá Hraundalsrétt og suður hjá Álftártungu i Álftaneshreppi. Þarna virðast hinar ruddu götur hverfa. Fullvíst má telja að þær hafi legið yfir ána austan Rauðhálsa eftir sneiðingum í þeim, þar til komið er að þar, sem þeir ganga þverhníptir að ánni, en þá suður yfir hana.

En eins og þarna er umhorfs nú verður að fara austan og sunnan árinnar alla leið, því hún hefur brotið úr hálsunum og gert sneiðingarnar ófærar. En austan árinnar eru mjög grýttar hraunbríkur og óhægt um vik við að fara fyrir þær með því að fara út í ána. Þó þetta sé að öllu leyti falleg leið með mjög fallegum og grasi grónum hraunkimum, ræð ég ferðafólki eindregið frá því að fara hana. Fremur skyldi halda yfir Melsá, beygja með fram henni til hægri, eða í norðvestur, og kemur þá Slýdalstjörn í ljós. Þá er farið yfir ána aftur og norðvestur meðfram gilfarvegi, sem oftast nær er þurr. Þegar kemur á götuna, sem liggur um Slýdali, og segir frá í leiðarlýsingu frá Hraundal að Sópandaskarði, er hún farin að Ytri-Hraundal.

Þessi vegur hefur verið nokkurt mannvirki á sinni tíð, því víða sést fyrir vegarlagningu. Hann hefur verið ruddur með mannshendi, því víða sér móta fyrir grjóti í röðum utan hans, og þar sem svo háttar til hefur grjótinu verið kastað alllangt frá. Mér hefur verið sagt eftir Árna Guðmundssyni sem var fæddur 1867 og ólst upp á þessum slóðum, og bjó reyndar um tíma í Grísatungu, að hann mundi frá unglingsárum sínum eftir því að farið var til viðhalds þessum vegi. Svo ætla má að hann hafi verið ruddur og haldið við á þeirra tíma mælikvarða fram undir síðustu aldamót. Sjá Leið frá Hraundal og Grenjum að Sópandaskarði.