Birt í Borgfirðingabók, ársriti Sögufélags Borgarfjarðar 2015.

Hér á eftir verður sagt frá erfiðri réttaferð sem faðir minn Guðmundur Árnason (1873-1954) Álftártungu fór árið 1913. Ég ímynda mér að hún hafi tekið á, því oftar en einu sinni heyrði ég hann segja frá henni í heild eða vitna til ákveðinna atriða hennar.

Mig langar að biðja lesendur þessarar frásagnar  að ferðast með mér í huganum rúmlega hundrað ár aftur í tímann til ársins 1913. Sagan gerist þegar mikið úrkomusumar var að ganga úr garði eða fyrstu dagana í október. Í bókinni Veður á Íslandi í 100 ár eftir Trausta Jónsson verðurfræðing, útgefin 1997, segir um sumarið 1913: „Lengst af óhagstætt á suður-og vesturlandi en mun betra na-lands. Sumarið í flokki mestu óþurrkasumra á suður- og vesturlandi. Október: Fremur hagstæð tíð lengst af en nokkur skakviðri.“

Í nokkur haust átti faðir minn Guðmundur Árnason Álftártungu að senda einn mann í aðra Dalarétt eins og segir í fjallskilaseðli frá þeim tíma. Samvinna var milli Álfthreppinga og Hraunhreppinga á þessum árum í annarri Dalarétt, þar sem réttað var á Hóli í Hörðudal, þannig að þessar sveitir sendu þangað sinn manninn hvor, sem drógu féð saman og ráku suður yfir fjöll. Flest ef ekki öll haust, sem faðir minn fór í þessar réttir var samverkamaður hans, – a.m.k. heyrði ég hann aldrei tala um annan – Sigmundur Guðmundsson (1876-1952) en hann var árið 1913 húsmaður á Mel í Hraunhreppi og seinna bóndi í Fíflholtum II í sömu sveit.

Haustið 1913 hittist svo á að þurrkdagur var eftir óþurrkakafla þegar ríða skyldi til Dalarétta. Faðir minn átti allmikið af ófrágengnu heyi sem auðvitað kom ekki til að greina að hlaupa frá. Hann gekk frá heyinu og tyrfði tóftina sem hann lét heyið í, því þá fengust ekki né þekktust yfirbreiðslur úr hessíanstriga sem mörgum árum seinna urðu algengar. Þegar degi var allmjög tekið að halla og faðir minn hafði gengið frá heyinu svo sem honum líkaði, lagði hann af stað einn með hundi og hesti.

Ljóta bliku hafði dregið í loft úr suðvestri og því útlit fyrir versnandi veður með kvöldinu. Meðan birtan entist fór faðir minn eins hratt yfir og skynsamlegt var vegna hestsins til að ná í björtu yfir einstigið í Langavatnsmúlanum, sem þá var farið. Nú ætla ég að lýsa þessu einstigi svo sem mér framast er unnt.

Múlaá rennur meðfram Langavatnsmúla vestan hans eða út Kvígindisdal, farið var yfir hana nærri suðurhorni múlans ekki langt frá því sem hún rennur í Langavatn. Gatan liggur upp nokkuð langa en ekki bratta brekku. Þegar henni sleppir tekur við gata sem er nokkuð á fótinn framhjá svonefndum Múlabrekkum sem eru þrjár á vinstri hönd. Þegar sú síðasta er að baki tekur við einstigisgata sem heitir Tæpagata en af mörgum kölluð Sneið. Tæpagata er u.þ.b. 100 – 200 metrum ofan við vatnsyfirborð og liggur þvert á snarbratta skriðurunna hlíð. Í dag get ég ekki gert mér grein fyrir svo trúverðugt sé hvað hún er löng. Þess vegna bauð Hálfdán Helgason Háhóli mér að fara og mæla hana og reyndist hún fast að 300 metra löng. Þökk sé honum. Innan við mitt einstigið skagar 3-4 m hár klettur út í það. Þar er glæfralegasti staðurinn í sneiðinni, því hestar þurftu að víkja fyrir klettinn. Þar er líka klöpp meðfram klettinum, sem raunar hallar lítið en hestar urðu að stíga á. Niður undan sneiðinni gengur snarbrött skriðurunnin hlíð með nokkrum lágum klettabeltum sem enda með nokkuð háum hömrum, sem ganga þverhníptir niður í vatnið. Þegar einstigið er að baki var farið niður bratta hlíðina, þar sem skiptast á lausar skriður og grónir rofabakkar. Þarna niður hlíðina myndaðist aldrei gata en sjá mátti spor í skriðunni sem stuðst var við í hvora áttina sem farið var. Þegar niður að vatninu var komið tók við gata inn með því sem ekki var mjög grýtt en notaðist ekki að vegna þess hve bugðótt hún var þar sem hún lá milli stórra jarðfastra steina. Þegar inn fyrir vatnsendann kom taka við svo nefndar Hafradalseyrar. Til gamans má geta þess að fyrir nokkuð mörgum árum var ég spurður að því hvort nokkur maður hefði þorað að fara einstigið í Langavatnsmúlanum nema drekka svo sem hálfpela af brennivíni áður. Ég taldi það ástæðulaust. Þegar hækkaði í Langavatni vegna vatnsmiðlunar í Langá fór gatan inn með því í kaf, þá var lögð akfær vegaslóð upp úr Kvígindisdal um miðjan Langavatnsmúla niður á Hafradalseyrar innarlega.

Það þarf því engan að undra þótt faði minn hafi lagt áherslu á að ná í skímu yfir hina torsóttu leið. Það tókst ekki því fulldimmt var þegar hann kom í Múlabrekkur en nokkru áður gekk fyrirséð óveður á  með mikilli rigningu og roki. Oft minntist faðir minn á að ógnvænlegt hefði verið í einstíginu í Langavatnsmúlanum þetta dimma óveðurskvöld þar sem rokið hvein í klettum og gilsskorningum. En sunnanveðrið stóð beint í Múlann. Aldrei heyrði ég föður minn nefna hvenær um nóttina hann kom að Seljalandi en þar var fyrirhuguð gisting. En miðað við hvar hann var þegar fulldimmt var orðið og ekki um meiri ferðahraða að ræða en lestagang má ætla að þangað hafi hann náð um kl. 2 um nóttina. En ótrúlegt er hvað viljugan og sporadrjúgan hest ber yfir, þó á fetgangi sé, gæti þetta hafa verið eitthvað fyrr. Á Seljalandi bjuggu þá hjónin Hólmfríður Teitsdóttir (1876-1968) og Magnús Gestsson (1869-1916). Þar fékk hann góðar móttökur með þeirri gestrisni sem Dalamönnum er í blóð borin. Öllum þeim þremur, manni, hesti og hundi var veitt sú besta aðhlynning sem hverjum þeirra hentaði.

Eftir góðan svefn og hvíld í Seljalandi og fólk kom á fætur, gaf augum að líta alhvíta jörð. Þá hafði það gerst sem oft ber til eftir mikla rigningu að það kastar úr éli áður en styttir upp. Þegar út var komið var meiri snjór en venjulega við svipaðar kringumstæður, því jafnfallinn öklasnjór var yfir öllu en komið gott veður.

Þegar faðir minn kom í Hólsrétt og hitti Sigmund samverkamann sinn sem hafði komið að Hóli áður en óveðrið skall á, frétta þeir af kindum að sunnan á Þorbergsstöðum í Laxárdal. Það kom í hlut föður míns að sækja þær en Sigmundur tók að sér réttastörfin.

Hjá Lækjarskógi mætti hann manni sem rak fjárhóp á undan sér. Þar var komin maður frá Þorbergsstöðum með kindurnar að sunnan. Faðir minn sagðist hafa orðið þakklátur og feginn að þurfa ekki að fara lengra enda maðurinn fús á að hjálpa til að koma kindunum yfir árnar Haukadalsá, Miðá og Hörðudalsá.

Aldrei minntist faðir minn á að illa hefði gengið að koma þeim yfir árnar. Þó hlýtur að hafa verið mikið vatnsmagn í þeim eftir rigninguna og nú bættist við hinn ört bráðnandi snjór í ágætu veðri a.m.k. á láglendi, sjálfsagt hefur góður fjárhundur föður míns komið að góðu gagni. Þá og mörgum árum eftir þetta hikuðu menn ekki við að sundleggja fé í vatnsföll ef straumur var ekki mikill.

Þegar faðir minn kom að Hóli var réttastörfum lokið. Þá leggja þeir af stað eftir að hafa látið féð grípa niður í haga einhverja stund áður en þeir fóru suður  yfir Svínbjúg. Nú var um að gera að fara nógu hægt yfir því löng rekstrarferð var framundan. Þegar upp á Burstardal kom hafði minna þiðnað af snjónum en í byggð og þegar kom suður á Svínbjúg fór að hlaðast snjór í lagð kindanna sem þeir þurftu að skera úr áður en í óefni var komið. Þegar kom suður á miðja Vatnshlíð, hlíðina meðfram Hítarvatni að vestan, höfðu þeir ekki við að skera snjó úr fénu. Þá skildu þeir féð þar eftir enda myrkrið dottið á og riðu til gistingar í Hítardal. Hér endaði alltaf frásögn föður míns, sem mér finnst í dag þýða að erfiðleikar hafi verið að baki og gott veður hafi verið daginn eftir og þeim gengið vel að koma fénu til þeirra skila sem til var ætlast.

Leggjanettur, liðasver[i]

Hann hét bara Gráni og varð alhvítur með aldrinum. Hann var í eigu föður míns einhvern tímann á tveimur fyrstu áratugum síðustu aldar. Hann er aðalsöguhetjan í frásögninni hér að framan og áreiðanlega sú sem mest reyndi á. Hann var talinn með bestu hestum sinnar samtíðar. Sterkur, fótviss og fjölhæfur á öllum gangi. Oft sagði faðir minn að hann gæti ekki hugsað sér hvernig farið hefði þessa framanskráðu óverðursnótt ef fóta Grána hefði ekki notið við. Sjá ljósmynd. Þar er Guðmundur Árnason á hvítum hesti með hundinn Kol sér við hlið. Allir þeir lentu í þeim erfiðleikum sem hér var sagt frá.

Oft heyrði ég sem krakki fólk sem mundi Grána, dáðst að honum og hans miklu tilþrifum. Það mun hafa verið skeið hans sem var bæði mikið og gott sem gerði hann svo eftirminnilegan sem raun bar vitni. Eflaust verður það talið mér til fordildar að nefna tvö dæmi þessu til stuðnings. Annað gerðist u.þ.b. 20 árum eftir að Gráni var felldur. Haustið 1939 þegar ég var 16 ára fór ég ásamt fleiri Álfthreppingum skilamaður í Hörðudal en þá var réttað í Vífilsdal. Við komum að Seljalandi, sem var alltaf gert. Þar mætti okkur mikil gestrisni hjá húsfreyjunni Þorbjörgu Sigvaldadóttur (1910-1981) en maður hennar Kristján Magnússon (1902-1988) var í leitunum. Þar hittum við Hólmfríði Teitsdóttur, fyrrum húsmóður á Seljalandi, sem vildi vita hverra manna ég væri. Axel Hallgrímsson (1895- 1992) frá Grímsstöðum réttaforingi okkar varð til svara og sagði, að ég væri sonur Guðmundar í Álftártungu. Þá tók Hólmfríður mig tali og sagði að grái hesturinn, sem faðir minn hafði verið á í réttaferðum væri ógleymanlegur öllum sem til hans sáu. Ég man og þótti vænt um að Axel tók undir það.

Árið 1949 var ég kominn í símavinnu sem var starf mitt í nokkur ár. Við vorum að gera við gamla símalínu hjá Gunnarsstöðum sem er vestasti bær í Hörðudalshreppi. Þá kom til okkar maður nokkuð við aldur. Eins og flestir gerðu vildi hann vita hvaðan af landinu við værum. Þegar ég sagðist vera Mýramaður frá Álftártungu  spurði hann hvort ég væri Guðmundsson. Þegar ég sagði að svo væri fór hann að tala um gráa klárinn sem faðir minn hefði verið með í réttaferðum fyrir mörgum árum og sagðist muna að fólk úr Álftaneshreppi hefði komið í skemmtiferð um Dali og Skógarströnd snemma sumars. Þá hefði þessi grái hestur verið aðdáunarefni margra. Faðir minn var á lífi þegar þetta gerðist. Næst þegar ég hitti hann og spurði um þessa ferð mundi hann eftir henni enda slíkar ferðir ekki algengar á þeim tíma. Þá kom í ljós að faðir minn og þessi maður, sem var frá Gunnarsstöðum þekktust lítið eitt.

Nú ætla ég að segja frá þeirri tilviljun sem varð til þess að faðir minn sagði mér hvar hann fékk Grána. Árið 1930 kom út bókin Íslenskir hestar og ferðamenn eftir Guðmund Hávarðsson. Ásamt rituðu máli eru þar allmargar ljósmyndir af hestum og mönnum. Þessi bók kom á heimili foreldra minna. Ef nokkur bók hefur verið lesin og  myndir skoðaðar upp til agna þá var það hún. Ég skoðaði myndirnar upp aftur og aftur og reyndi að gera mér í hugarlund hvað hinir og þessir hestar hefðu verið góðir. Þarna er mynd af bónda og hestatamningamanni Þorsteini Péturssyni (1864-1927) á Miðfossum þar sem hann stendur hjá einum reiðhesta sinna. Eitt sinn var ég að skoða þessa mynd þegar faðir minn kom til mín að því er virtist af tilviljun og segir að Grána hafi hann keypt fyrir milligöngu Þorsteins, en hestinn átti ljósmóðir sem starfaði á Akranesi. Fullvíst má telja að það hafi verið ljósmóðirin Guðrún Gísladóttir (1868-1954), sem starfaði í Andakílsumdæmi 1892-1894, Leirár- og Melasóknaumdæmi frá 1894 til 1903 og í Akranesumdæmi frá 1902 til 1938.[ii] Hesturinn hentaði henni ekki vegna viljans sem hún hafði ekki tök á að hemja. Þorsteinn hafði frumtamið hann og lagt góðan grunn að orku hans og hæfileikum en hann var fulltaminn og mótaður þegar hann kom í eigu föður míns en þeir Þorsteinn þekktust frá því að faðir minn átti heima á Narfastöðum í Melasveit. Faðir minn taldi að Þorsteinn hefði verið í hópi bestu hestamanna á sínum tíma og nefndi dæmi þar um. Þá má geta þess að hestamennskuhæfileikar Þorsteins hafa skilað sér vel til afkomenda hans því enn syngur grundin í Andakíl við þau hófaslög sem gæðingar niðja hans slá í þriðja og fjórða ættlið og e.t.v. er fimmti ættliðurinn að feta sín fyrstu spor í hinni göfugu íþrótt sem hestamennskan er.

Á árunum 1836-1860 bjó á Varmalæk á Andakílshreppi merkur hrossaræktarmaður Gestur Jónsson (1801-1865).[iii] Hrossarækt hans var án efa langt á undan því sem þá gerðist í hrossarækt. Hann lagði sig eftir að rækta hvít og gráskjótt hross. Hross frá honum bárust um Borgarfjörð og Dali og kannski í fjarlægari sveitir.

Árið 1860 flutti Gestur að Innra-Hólmi í Innri-Akraneshreppi í annað sinn en þangað hafði hann flutt 1834 frá Húki í Miðfirði eftir að hafa búið á ýmsum jörðum í Vestur-Húnavatnssýslu. Við fráfall Gests 1865 var haldið uppboð á hrossum hans og öðrum eignum. Þá er talið að hrossum hans hafi fækkað mikið en bestu hrossin hafi hann flutt með sér frá Varmalæk. Við uppboðið dreifðust hrossin á ýmsa bæi í sveitunum utan Skarðsheiðar og e.t.v. víðar. Þar sem fyrri eigandi Grána átti heima á Akranesi er engin goðgá að ímynda sér að hann hafi verið afkomandi hrossa frá Gesti. Hans mikla skeið og hvíti litur sem Gestur sóttist eftir í sinni ræktun styðja við það hugmyndaflug.

---

[i] Þessi orð eru fengin úr upphafi síðustu vísu kvæðis eftir Sigurbjörn bónda og hagyrðing Jóhannsson frá Fótaskinni í Aðaldal, sem birt er t.d. í  bók Gunnars Bjarnasonar hrossaræktarráðunauts Ættbók og saga íslenska hestsins á 20. öld, 2. bindi, bls. 156.  Sigurbjörn (1839-1917) fluttist til Vesturheims 1889 þar sem hann lést.

[ii] Ljósmæður á Íslandi II, útg. 1984, bls. 181 og Ljósmæður á Íslandi II, útg. 1984, bls. 375.

[iii] Borgfirskar æviskrár II hefti bls. 385;  og  Ari Guðmundsson, „Frá Gesti á Varmalæk Þættir um hestamenn og kappreiðar“. Í bókinni Fákur sem Einar E. Sæmundsson bjó til prentunar, útg. 1949.